ვისლავა შიმბორსკა: კითხვის ნიშანი, რომლის პასუხიც ორწერტილია

ვისლავა შიმბორსკა (1923–2012) იმ ადამიანთა რიცხვს მიეკუთვნება,რომლის სახელიც ჯერ კიდევ მათივე სიცოცხლეში იქცევა ხოლმე ლეგენდად. შიმბორსკას გარეშე წარმოუდგენელია XX საუკუნის პოლონური პოეზია. – ‘’პოლონეთმა დაკარგა თავისი მფარველი სული’’– ასე შეაფასა პოლონეთის პრეზიდენტმა ბრონისლავ კომაროვსკიმ დიდი პოეტის გარდაცვალება 2012 წლის 1 თებერვალს.

ვისლავა შიმბორსკას შესახებ გვესაუბრა ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი პროფესორი, ისტორიკოსი და მთარგმნელი ბ–ნ გია ჯოხაძე.

ბატონო  გია, ამა წლის 1 თებერვალს გარდაიცვალა ვისლავა შიმბორსკა. პოლონელი პოეტი , 1996 წლის ნობელის პრემიის ლაურეატი ლიტერატურის დარგში, რომლის შემოქმედებამაც დიდწილად განსაზღვრა პოლონური პოეზიის ადგილი ლიტერატურის ისტორიაში და რომლის ლექსების ერთ-ერთი პირველი მთარგმნელი ქართულ ენაზე თქვენ ბრძანდებით. როდის შედგა თქვენი გაცნობა შიმბორსკას შემოქმედებასთან და რატომ გადაწყვიტეთ მისი თარგმნა?

გია ჯოხაძე - დიახ, ქალბატონი შიმბორსკას რამდენიმე ლექსი ჯერ კიდევ ამ 20 წლის წინათ ვთარგმნე. მისით დავინტერესდი იოსიფ ბროდსკის კრებულზე მუშაობისას. შეუძლებელი იყო, ასე ვთქვათ, ახლოს არ გამეცნო პოეტი, რომელიც მისთვის ნობელის პრემიის მინიჭების გამო წაკითხულ ლექციაში ბროდსკიზე წერდა:  ,,შევატყვე, რომ ჩემთვის ცნობილ სხვა მგოსანთაგან მას უყვარდა საკუთარი თავის ,,პოეტად” წარმოჩენა. სიტყვა ,,პოეტს” შინაგანი წინააღმდეგობის გარეშე წარმოთქვამდა, ერთგვარად, გამომწვევად თავისუფლადაც კი. ალბათ, იმიტომ, რომ ახალგაზრდობისას გადატანილი სასტიკი დამცირება ჯერაც არ დავიწყნოდა”. არ არის გამორიცხული შიმბორსკას აღფრთოვანება საკუთარ გამოცდილებასაც შეეპირობებინა: ვისლავას, იოსიფის მსგავსად, განათლების დამადასტურებელი რაიმე ფორმალური სერთიფიკატი არ გააჩნდა: ფინანსური სიძნელეების გამო მან  ვერც უნივერსიტეტი დაამთავრა და ვერც სადოქტორო დისერტაცია დაიცვა.  აღსანიშნავია, რომ შიმბორსკა ბროდსკის არა მხოლოდ დიდ პოეტად, არამედ პოეზიის მსოფლიო წარმომადგენლად (შეიმას ჰინის გამოთქმა ბროდსკიზე), პოეზიის, როგორც ასეთის, განსახიერებად მიიჩნევდა. ჩემ მიერ თარგმნილი პირველი ლექსებიდან შევიტყვე, რომ ქალბატონი შიმბორსკას სახით, საქმე მაქვს კიდევ ერთ შემოქმედთან, რომელიც ყოფით ელემენტებზე დაკვირვებით ახერხებს ფილოსოფიურ რეფლექსიას. თანაც, ამას თვითირონიისა და პაროდიულობის ხარჯზე სჩადის. ქალბატონი შიმბორსკას ლექსებმა გამახსენა ასევე პოლონელი პოეტის, ანა კამენსკას პოეზია, რომლის დიდი ნაწილი მანამდე ვთარგმნე. მაგალითად, ის ამბობდა, სიკვდილი ხანდახან ისეთი თავაზიანია, თითქოს ვინმე ტრამვაიში ადგილს გითმობდესო.

შემიძლია გავიხსენო შიმბორსკას ის ლექსები, რომლებიც ჩემთვის მის ერთგვარ სავიზიტო ბარათად იქცნენ: მაგალითად, ირონიული ,,ტრაქტატიდან“ ,,როგორ დავწეროთ ავტობიოგრაფია?“ ამეკვიატა ერთი ფრაზა, რომელსაც ახლაც ხშირად ვიმეორებ სტუდენტებთან საუბრისას: ,,აქ საჭიროა მხოლოდ ფაქტები, ხედების ნაცვლად _ მისამართები, მოგონებათა სანაცვლოდ კი -  მხოლოდ ზუსტი წელი და რიცხვი. მთელი სიყვარულიდან მხოლოდ კანონიერი ქორწინება უნდა დატოვო, ბავშვებისგან კი მარტო ისინი, ვინც დაბადება მოახერხა“.

შიმბორსკას პოეტად ჩამოყალიბება საბჭოთა წნეხის პერიოდში მოხდა, როდესაც პოლონეთი ბოროტების იმპერიის ხელდებულ ქვეყნად ითვლებოდა. რა გავლენა მოახდინა ამ პერიოდმა პოეტზე?

გია ჯოხაძე - სავსებით მართალია, შიმბორსკა პოეტადაც და პიროვნებადაც მაშინ ჩამოყალიბდა, როცა პოლონეთი სოციალისტურ იდეალებს ეთაყვანებოდა და თავისი ჭკუით, უახლოვდებოდა კიდეც. 1949 წელს ასეთ პოლონეთში უნდა გამოსულიყო პოეტის პირველი კრებული, მაგრამ საკმარისი ,,არასოციალისტურობის“ გამო ცენზურამ დაიწუნა. შიმბორსკას პოზიციისა და პოეტური პათოსის დათმობა მოუხდა.

იცით, შიმბორსკას ბიოგრაფიის გაცნობისას შესაძლოა სახტადაც კი დარჩეთ: პოეტი კარგა ხანს იყო ლენინისა და სტალინის მეხოტბე. 1953 წელს მონაწილეობდა დეფამაციაში, რომელიც პოლონეთში კათოლიკე მღვდლებს მოუწყვეს: მათ ამერიკული იმპერიალიზმის აგენტობა დასწამეს და სიკვდილიც კი მიუსაჯეს. სამწუხაროდ, მათი სასტიკად დასჯის მომხრეთა შორის ქალბატონი შიმბორსკაც იყო. სხვათა შორის, ამ ფაქტს ხშირად ახსენებდნენ ნობელიანტ პოეტს. მას საგანგებო კომენტარი არ გაუკეთებია, თუ არ  ჩავთვლით ერთ მის პატარა ლექსს ,,ცუდი აზრის ქონა საკუთარ თავზე“: აქ ნათქვამია, რომ ადამიანის გარდა ყველაზე პირსისხლიან მხეცსაც კი არ უჩნდება სინდისის ქენჯნა ჩადენილი სისასტიკის გამო. მაგრამ, მით უფრო სავალალოა, ანუ ,,ნამდვილი სიმხეცეა“, პოეტის თქმით, როცა ადამიანი შეუვალად დარწმუნებულია საკუთარ უმწიკვლობაში. შეიძლება ითქვას, რომ ეს ერთადერთი ,,ლაქაა“ შიმბორსკას ბიოგრაფიაში, რომელსაც ამ დისტანციიდან, რასაკვირველია, შემნდობი მზერით უნდა შევხედოთ: ვინ არ შეიძლებოდა დაებრმავებინა კომუნისტურ პროპაგანდას!

ნელნელა დგებოდა  კომუნისტური სამოთხით განხიბვლის პერიოდი. 1956 წელს პოზნანში მუშები აჯანყდნენ, სახელმწიფოსა და პარტიის რეფორმირება დაიწყეს. ხელისუფლების სათავეში ვლადისლავ გომულკა მოვიდა. პოლონეთში “დათბობის” პერიოდი დადგა. შიმბორსკა პარიზში მცხოვრებ კომპატრიოტ დისიდენტებს უახლოვდება.

ამ დროს გამოცემულ კრებულებში შიმბორსკა გმობს ძველ იდეალებს, უტოპიად აცხადებს მათ და შოკირებული მკითხველის დანდობის მიზნით, თავის პოეტურ არსენალს იუმორესკებით, პარადოქსებით, თამაშით ავსებს. ერთ მის ლექსსაც ,,უტოპია“ ჰქვია, რომელშიც ნათქვამია, რომ სიტყვები ,,გასხივოსნება“, ,,ჭეშმარიტება“, ურყევი რწმენა“ სულაც არ არის ერთმნიშვნელოვნად ჭეშმარიტი, ,,ამ სიამეთა მიუხედავად, უკაცრიელი არის კუნძული“,  რომელზეც ადრე უკრიტიკოდ მიღებული ცნებები ახალი შინაარსით უნდა აავსო.

ვისლავა შიმბორსკა დაახლოებით 30 პოეტური კრებულის ავტორია. მისი დებიუტი 1952 წელს შედგა. როგორ განვლო მან ეს გზა, რომელიც 1996 წელს მისი ნობელის პრემიის ლაურეატობით დაგვირგვინდა?

გია ჯოხაძე - კითხვა გასაგებია, ოღონდ რაღაც-რაღაცები დავაზუსტოთ: ვისლავას პირველი და მეორე კრებულები გამოიცა 1952 და 1954 წლებში. აქ ჯერ კიდევ ,,ძველი შიმბორსკაა“:ტრადიციულ-რეალისტური სტილის, შეიძლება ითქვას, სოცრეალიზმის პრინციპებზე მდგარი პოეტი: ჯარი, ომი, სამშობლო... _ აი, მთავარი თემები. ცნობილია მისი აფორისტული სტრიქონი, რომელიც იმ დროს ყველას პირზე ეკერა: ”ჩვენი ნადავლი ის აღმოჩნდა ამ ველურ ომში, რომ შევიცანით სამყარო უკეთ!”

1957 წელს კი გამოდის ვისლავას მესამე კრებული ,,მოწოდება იეიტისადმი“ (იეიტი ჰიმალაურ დიალექტზე ,,თოვლის კაცს“ ნიშნავს). ეს გახლდათ პოეტის ე.წ. “ხელმეორე დებიუტი”. იეიტს უხმობს პოეტი - ადამიანისაგან გაუცხოებულ, სასტიკ, ვერაგ, კაცობრიობის ისტორიით შერყვნილ გმირს. კრიტიკოსებმა იეიტში მეზობელი თოვლიან-ყინულიანი ქვეყნის ანუ რუსეთის ულვაშა ბელადი იგულისხმეს. პოეტი განხიბლულია ცივილიზაციით, რომელმაც წარმოშვა ნაციზმი, მასობრივი განადგურების იარაღი, ოსვენციმი და ჰიროსიმა... მაგრამ ოსვენციმის შემდეგაც შესაძლებელია პოეზია ანუ სიცოცხლე.

იცვლება შიმბორსკას პოეტური ხერხებიც: მის შემოქმედებაში იჭრება ვერლიბრი, რაც კრიტიკოსებს უფრო მეტ შესაძლებლობას აძლევს, უწოდონ “ფილოსოფიური”, “ინტელექტუალური”...

მისი ლექსების უმრავლესობა, მართლაც, ზნეობრივ-პოლიტიკურ ტრაქტატებს, ლირიკულ-ფილოსოფიურ ესკიზებს წააგავს. თვითონ შიმბორსკა თავს “ძველმოდურს” ეძახდა და აღნიშნავდა, რომ მისი პოეზია მეთვრამეტე საუკუნის კლასიციზმისა და სკეპტიციზმის ზღვარზე იქმნებოდა. ამას თან ერთვოდა მეოცე საუკუნისათვის დამახასიათებელი ირონია. ამგვარად ყალიბდებოდა კულტურული ნოვაცია. სალაპარაკო სტილი, ინტონაციის დამაჯერებლობა, “ცოცხალი” ფრაზეოლოგიზმები, ყოფითი რეალიები ხანდახან მართლაც წვდებოდა კოსმიურ მასშტაბებს.

შიმბორსკას ცხოვრება და შემოქმედება, გარკვეულწილად, სანიმუშო ფასეულობად იქცა. პოლონელი ინტელიგენცია, “სოლიდარობა” მისი პოზიციითაც ცდიდა საკუთარ უკომპრომისობასა და ბრძოლისუნარიანობას. შიმბორსკას პოლონეთის ხელისუფლება “მოურჯულებლის” ეპითეტით იხსენიებდა.

შეიძლება ვიფიქროთ, რომ მას გამუდმებით ტანჯავდა ადრე გადადგმული ნაბიჯი, როცა პროპაგანდით თავგაბრუებულმა იოლად გასწირა ადამიანები, მათი დახვრეტის განზრახვა მოიწონა, და ახლა, აბსოლუტურად უშიშრად ამიტომაც ექომაგებოდა დისიდენტებს, შეუნიღბავად გამოთქვამდა პროტესტს და ა.შ.

1993 წლიდან მის ლექსებში შეიმჩნევა რეგისტრის დარბილება, აღსარებისეული სევდა და გულწრფელობა, მხოლოდ დამშვიდობებისას წარმოქმნილი შეუქცევადობის სასტიკი ხიბლი. და ალბათ, ზედმეტიც კია იმის თქმა, რომ ქალი-პოეტის ეს ოპუსები უახლოეს ადამიანთან (ვისლავა ოფიციალურად ერთხელ იყო გათხოვილი პოეტ ადამ ვლოდეკზე, რომელსაც მალევე გაეყარა; 1990 წელს კი გარდაიცვალა ვისლავას დიდი ხნის მეგობარი და პარტნიორი, პოეტი კორნელ ფილიპოვიჩი, რომელსაც ეძღვნებოდა შიმბორსკას 1993 წლის კრებული ,,დასაწყისი და დასასრული“) განშორებამ შვა (ამიტომაც ხომ არ თარგმნიდა ასეთი გატაცებით შიმბორსკას ანა ახმატოვა?)

ვისლავა შიმბორსკა არ დაემორჩილა მოდას ანუ შეინარჩუნა თავისთავადობა. ხანდახან უფრო წინ წავიდა, ვიდრე მეცნიერთა კოჰორტა და გაგვაცნობიერებინა თანამედროვე ადამიანის ტკივილი და ფორიაქი. შიმბორსკა იუმორით სავსეა გამოუვალ სიტუაციებში და გმირივით სერიოზულია მოყვასისადმი ხელის გაწვდისას. ჩესლავ მილოშის, ნობელიანტი პოეტის აზრით, შიმბორსკას პოეზიას აქვს გემო _ იგი მწარეა: ”მისი ლექსები ბურთულებივით ჟონგლირებენ ჩვენი საერთო ცოდნის ელემენტებით და ამ ხერხითაც მიგვითითებენ სამყაროს ტრაგიკომიკურობაზე”.

თქვენი აზრით, რამ გამოიწვია შვედეთის სამეფო აკადემიის დაინტერესება შიმბორსკას შემოქმედებით?

გია ჯოხაძე - რა გითხრათ... მხოლოდ იმის თქმა ძალმიძს, რომ ინგლისურენოვანმა სამყარომ შიმბორსკა 1981 წელს გაიცნო, როცა მაგნის კრინსკისა და რობერ მაგუაიერის მიერ თარგმნილი ,,ბგერები, გრძნობები, ფიქრები“ პრინსტონის უნივერსიტეტის გამომცემლობამ დაბეჭდა. 1995 წელს აშშ-ში შიმბორსკას მეორე ინგლისურენოვანი კრებული ისტამბება. პოეტის პოპულარობა იზრდება მის სამშობლოშიც: ერთ-ერთი მისი ლექსი საფუძვლად ედება დიდი რეჟისორის, კრშიშტოფ კისლოვსკის ფილმს ,,წითელი“.

ნობელის პრემიის მისთვის მინიჭებამ ბევრი გააოცა: შიმბორსკას არც ისე კარგად იცნობდა ინტელექტუალური მსოფლიო და მისი ლექსები, განსხვავებით სხვა კანდიდატთა შემოქმედებისაგან, სრულიად აპოლიტიკური გახლდათ: ,,ვისლავა შიმბორსკას სახით, შვედეთის აკადემიას სურს, პატივი მიაგოს უჩვეულო და უხმაურო სიწმინდესა და ძლიერებას - პოეტურ მსოფლაღქმას; პოეზიას, როგორც პასუხს ცხოვრებაზე, ცხოვრების წესზე, სიტყვას, როგორც აზროვნებისა და პასუხისმგებლობის გამოხატულებას“, - წერდა ბირგიტა ტროტსიგი ნობელის პრემიის კომიტეტის უებსაიტზე.

გოეთეს, ჰერდერის, პოლონეთის ფენ-კლუბი, პოზმანის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორის ტიტული დაიმსახურა.  "პოეზიამ,რომელიც ირონიის სიზუსტით გვიხსნის ბიოლოგიის კანონებს და ადამიანის ყოფაში ისტორიის მონაწილეობას" (ნობელის პრემიის კომიტეტი). ჩემი აზრით, ეს ფორმულიერება საკმაოდ ბუნდოვანია, მაგრამ ფაქტი ერთია: vislava Simborskam მისთვის ჩვეული მოკრძალებითა და ინდიფერენტულობით  ,,აიძულა“ სამყარო, მისი სახელი ნობელის სახელlთან დაეწყვილებინათ.

ნობელის პრემიის კომიტეტმა მას უწოდა ,,პოეზიის მოცარტი, რომლისთვისაც არც ბეთჰოვენისეული სიშმაგეა უცხო“. ვისლავა შიმბორსკა დღემდე ერთადერთი პოლონელი ქალი შემოქმედია, რომელსაც ასეთი დაფასება ხვდა წილად.

პარადოქსულია, მაგრამ სწორედ 1996 წელს, როცა შიმბორსკას პრემია მიანიჭეს, ორმა უმსხვილესმა შვედურმა გამომცემლობამ უარი თქვა პოეტის წიგნების დაბეჭდვაზე, და მხოლოდ ნობელიანტი შიმბორსკას პოეტური კრებულები გამოსცა. მიუხედავად იმისა, რომ 1995 წელს დაბეჭდილი მისი წიგნი ,,ხედი ქვიშის მარცვალთან ერთად“ ბესტსელერად იქცა, პოეტს თავისი ჩვეულებისათვის არ უღალატია და მუდამ ერიდებოდა ერიდებოდა საზოგადოებაში გამოჩენას. ამის გამო ერთ იტალიურ გაზეთში შიმბორსკა ,, მსოფლიო პოეზიის გრეტა გარბოდ“ გამოაცხადეს (შვედური წარმოშობის ამერიკელი მსახიობი უარს აცხადებდა ინტერვიუებზე).

რით განსხვავდებოდა ვისლავა შიმბორსკას პოეზია მისი თაობის სხვა პოლონელ პოეტთა შემოქმედებისაგან?

გია ჯოხაძე - მართალი გითხრათ, არც ამაზე მაქვს უთუო და უთუმცაო შეხედულება. შემიძლია, მხოლოდ საკუთარი აზრი მოგახსენოთ: ჯერ ერთი, ქვეყნად ,,ფოთოლი ფოთოლს, ხელისგული ხელისგულს არ ჰგავს“, და რასაკვირველია, ერთი პოეტის ნაღვაწი მეორისაგან სავსებით განსხვავებულია. ამიტომაცაა ლიტერატურა საინტერესო.

ისღა გვრჩება, ვეძებოთ ერთგვარი პოსტმოდერნული რაკურსი და დავსვათ კითხვა ,,როგორ?“, დავინტერესდეთ, როგორ ცხოვრობს პოეტი შიმბორსკა? როგორ ექცევა ენას (ან - პირიქით, როგორ ექცევა ენა პოეტს, რის სათქმელად ირჩევს მას?)? ჩემი აზრით, გასახაზია შიმბორსკას ფილოსოფიური რეფლექსიის სისადავე, მკაფიო, დაუტვირთავი სტილი... ყოველდღიურ ყოფაში პოეზიის მიგნების სწრაფვა ან მისი პოეზიად გარდაქმნის შესაძლებლობა... აწმყოს ერთადერთ დროით კატეგორიად მიჩნევის კაპრიზი და ა.შ. ჩემს ლაპარაკს ბევრად ჯობს ვისლავასავე შეხედულება ამ საკითხზე: აი, ეს არის მისი პოეზიის განსაკუთრებულობა:

,,საკმარისია, ენამ ამოთქვას

რაღაც  ვიღაცასთან ერთად,

ან ვიღაც რაღაცის გვერდით;

ვთქვათ, ვინმეზე, ვისაც ჰყავს კატა,

ან მასზე, ვისაც კატა არა ჰყავს;

ანდა სულაც სხვა ვინმეებზე,

კატებზე ანდა არაკატებზე,

საგნებზე სულ სხვა ანბანებიდან,

მონდომებით  რომ ფურცლავს ქარი.

საკმარისია, მზერის სიშორეში

ავტორმა მოათავსოს დროთა მწვერვალები

და წარმავალი ტრამალები;

ისარგებლოს შემთხვევით და

ნართაულად რამე თქვას ცაზე,

მოჩვენებითად მუდმივსა და უსასრულოზე;

ხელი, რომლითაც სიტყვა გამოჰყავს,

შეავლოს საგანს,

ვინმეს რომ ეკუთვნის;

შავით თეთრზე

რაღაც მიზეზით ან უმიზეზოდ

გამოსახოს კითხვის ნიშანი,

რომლის პასუხიც  ორწერტილია“.

საზოგადოებას ყოველთვის აინტერესებს დიდი ადამიანების პირადი ცხოვრება. როგორი იყო შიმბორსკა პოეზიის მიღმა?

გია ჯოხაძე - საგანგებოდ ჩასაფრებული პაპარაცი ბევრი ვერაფრით იხეირებს ვისლავას პირადი ცხოვრების თვალთვალით:  ის არ განეკუთვნებოდა ცნობილ ადამიანთა ტიპს, რომელსაც ამერიკელები უწოდებენ celebrity-ს. თითქმის არასდროს ტრიალებდა საზოგადოების შუაგულში (ნობელის პრემიამ ხომ მთლად შეუწყო ხელი, უხმაუროდ, მაგრამ უზრუნველად ეცხოვრა!), არასდროს აქტიურობდა მყვირალა ქველმოქმედის რეპუტაციის მოსაპოვებლად, არასოდეს წერდა ყველასა და ყველაფერზე, არასოდეს იცვლიდა ქმრებსა და საყვარლებს და ა.შ. უყვარდა შინაური ცხოველები, ყვავილები და ლექსები, რომელთაც იშვიათად წერდა: ნაგვის ურნა იმიტომ მაქვს, რომ ბევრ ლექსს მხოლოდ იქ მივუჩინო ბინა და არა - პოეტურ კრებულებშიო, ამბობდა. და მიუხედავად თავის გარიდების ამ თავგანწირული ცდისა, მაინც ახერხებდა, მისთვის პოლონეთის ,,მფარველი სული“ ეწოდებინათ.

ნოდარ გოცირიძეwww.myjournal.ge